Podsumowanie działań antysmogowych w Małopolsce w 2021 roku

Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego podsumował działania wszystkich gmin i powiatów w zakresie wdrażania Programu ochrony powietrza dla województwa małopolskiego w 2021 roku.

W podsumowaniu przedstawiono informacje na temat podjętych działań, takich jak: likwidacje niskosprawnych urządzeń grzewczych, termomodernizacja budynków, inwestycje w OZE, rozbudowa ścieżek rowerowych. Istotnym elementem podsumowania są także informacje o poniesionych wydatkach
i uzyskanych efektach ekologicznych. Podsumowanie powstało na podstawie otrzymanych rocznych sprawozdań z gmin i powiatów.

Likwidacja pieców i kotłów węglowych

W 2021 roku na terenie Małopolski dokonano likwidacji nieefektywnych źródeł ciepła na paliwa stałe łącznie w 13 581 budynkach/lokalach, w tym w 22 w Krakowie i 13 559 w gminach poza Krakowem. Dla porównania w roku 2020 zlikwidowano łącznie 10 207 kotłów, z czego 68 w Krakowie i 10 139 poza Krakowem. Pokazuje to, że tempo wymiany pozaklasowych kotłów w Małopolsce przyśpiesza, uzyskany wynik w 2021 jest o 33% wyższy niż w ubiegłym roku.

Mieszkańcy Małopolski w 2021 roku złożyli 19 973 wnioski o dofinansowanie z programu Czyste Powietrze. Jest to wyraźny wzrost w porównaniu z 2020 rokiem, kiedy to złożono 9 152 wnioski.

Tak znaczący wzrost wymian kotłów pozaklasowych i liczby wniosków składanych do Programu Czyste Powietrze świadczy o mobilizacji i zaangażowaniu mieszkańców Małopolski w działania na rzecz realizacji zapisów uchwały antysmogowej dla Małopolski. Liczymy na dalsze przyspieszenie tych działań również w tym roku.

– podsumowuje wicemarszałek Józef Gawron

Na terenie województwa przeprowadzono 1 432 termomodernizacji budynków mieszkalnych oraz zrealizowano 20 180 inwestycji w odnawialne źródła energii. Podkreślić należy, że jest to wzrost o prawie 100% w stosunku do roku 2020.

Większość gmin województwa podjęło liczne kontrole w zakresie przestrzegania uchwały antysmogowej oraz zakazu spalania odpadów przez mieszkańców. W 2021 roku przeprowadzono łącznie ponad 26 tys. kontroli, podczas których wykryto 516 przypadków nieprzestrzegania przepisów uchwały oraz 1 070 przypadków spalania odpadów. Nałożono mandaty w łącznej wysokości 161,9 tys. zł, a 112 spraw skierowano do sądu.

Działania gmin

Jedną z najważniejszych funkcji wspierających mieszkańców pełnią Ekodoradcy zatrudnieni w gminach. Z roku na rok coraz więcej gmin decyduje się na taka formę pomocy mieszkańcom. W 2021 roku na terenie województwa działało łącznie 235 ekodoradców w 170 gminach (dla porównania w 2020 roku było ich 104). Dodatkowo 180 gmin prowadziło punkty obsługi programu Czyste Powietrze, który cieszy się dużą popularnością. Na uwagę zasługuje również fakt, iż coraz więcej gmin przeznacza ze swoich budżetów środki na ochronę powietrza. Aż 92 małopolskie gminy przeznaczyły na ten cel ponad 1% środków własnych, a 27 gmin powyżej 0,5%.

W 2021 roku na terenie województwa zakupiono 105 sztuk nowych pojazdów komunikacji publicznej
o wysokich parametrach środowiskowych. W Małopolsce przybyło łącznie ponad 93 km nowych dróg rowerowych, a 41 gmin przeprowadziło kampanie promujące wykorzystanie zrównoważonych form transportu.

Poprawa jakości powietrza

Poprawa jakości powietrza w Krakowie i Małopolsce szczególnie widoczna jest w okresie grzewczym od października do marca. Średnie stężenie pyłu PM10 między sezonem zimowym 2014-2015 a sezonem 2021-2022 spadło w Małopolsce o 36%, w tym w Krakowie aż o 49%, a poza Krakowem o 28%.

Mimo faktu, iż nadal we wszystkich strefach województwa w 2021 roku występowały przekroczenia stężeń zanieczyszczeń, widoczny jest utrzymujący się trend spadkowy wartości stężeń. Również na przestrzeni ostatnich 10 lat liczba dni z przekroczeniem widocznie spadła.

Z pełną wersją podsumowania można zapoznać się tutaj

Właściciele i zarządcy nieruchomości powinni się pospieszyć – do końca czerwca 2022 roku należy przekazać do Centralnej Ewidencji Emisyjności Budynków (CEEB) informację o sposobie ogrzewania budynku. Osoby, które nie dopełnią tego obowiązku, mogą zostać ukarane grzywną. Deklarację można złożyć osobiście, w swoim urzędzie gminy lub za pośrednictwem Internetu.

Małopolskie gminy wśród liderów rankingu

Główny Urząd Nadzoru Budowlanego opublikował ranking gmin, które najsprawniej uzupełniają bazę. W pierwszej dziesiątce znalazły się aż 4 małopolskie gminy (dane na dzień 27 stycznia 2022 roku). Na wyróżnienie zasługują gminy: Rytro, Chełmiec, Słopnice i Piwniczna-Zdrój. Pełne uzupełnienie bazy pozwoli na właściwe dostosowanie działań nakierowanych na walkę ze smogiem.

Recepta na sukces

Postanowiliśmy zapytać przedstawicieli wyróżnionych gmin, jaki sposób okazał się skuteczny w pozyskiwaniu danych od mieszkańców.

Gmina Słopnice wykorzystała moment zmiany deklaracji o wysokości opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi i przy okazji podpisywania nowych deklaracji mieszkańcy wypełniali również deklarację do CEEB.

Na szczególną uwagę zasługuje pomysł gminy Chełmiec, która zorganizowała akcję dostarczania deklaracji do wszystkich mieszkańców z pomocą sołtysów i poleconych przez nich osób. Po zebraniu wypełnionych deklaracji urzędnicy gminy sprawnie wprowadzili je do systemu CEEB

– W naszej gminie mamy wielu mieszkańców, więc dotarcie z informacjami do wszystkich nie jest proste. Zorganizowanie akcji z deklaracjami do CEEB wymagało od nas sporych nakładów czasowych i finansowych. Ułatwienie mieszkańcom dostępu do tzw. deklaracji przyniosło świetne efekty. – mówi Artur Boruta – Sekretarz Gminy Chełmiec

W Piwnicznej – Zdrój rozesłano deklaracje w formie przesyłek bezadresowych z pomocą Poczty Polskiej. Jest to szybki i stosunkowo tani sposób dotarcia do wszystkich mieszkańców. Pomocne okazało się także wsparcie ze strony miejscowych księży, którzy ogłaszali informacje o zbiórce danych do bazy CEEB.

Gmina Rytro postawiła na informowanie mieszkańców o obowiązku złożenia deklaracji na swojej stronie internetowej i w mediach społecznościowych. Informacje przekazywane były również w formie papierowej jako oficjalna informacja od wójta gminy.

Co istotne, w wymienionych przypadkach zdecydowana większość deklaracji została przesłana do Głównego Urzędu Nadzoru Budowlanego za pośrednictwem urzędów gminy. Warto jednak przypomnieć, że deklarację można złożyć także elektronicznie za pośrednictwem strony https://www.zone.gunb.gov.pl

Dodatkową motywacją do wypełnienia deklaracji do CEEB dla wszystkich Małopolan powinien być fakt, że aby uzyskać dodatek osłonowy z rządowej Tarczy Antyinflacyjnej konieczne jest zgłoszenie swoich źródeł ogrzewania na paliwa stałe do CEEB (mówią o tym zapisy we wniosku) – o szczegóły warto zapytać w swoim urzędzie gminy lub sprawdzić na stronie rządowej.

Więcej informacji o Centralnej Ewidencji Emisyjności Budynków znajduje się na stronie Głównego Urzędu Nadzoru Budowlanego.

Lokalne uchwały antysmogowe, setki spotkań ekodoradców z mieszkańcami, szkolenia, warsztaty i kampanie edukacyjne, to tylko niektóre z działań podejmowanych w ramach projektu LIFE IP Małopolska w zdrowej atmosferze w roku 2021. Mimo utrudnień związanych z pandemią Covid-19 udało się zrealizować wiele zadań ważnych dla walki o czyste powietrze.

Uchwały antysmogowe

27 września 2021 roku Sejmik Województwa Małopolskiego przyjął na wniosek gmin lokalne uchwały antysmogowe dla: Skawiny, Krzeszowic, Niepołomic, Rabki Zdrój, Czarnego Dunajca, miasta Nowy Targ i miasta Oświęcim. Wprowadziły one ograniczenie instalowania nowych kotłów na węgiel i konieczność wymiany wszystkich kotłów węglowych do 2030 roku.

W maju 2021 roku Naczelny Sąd Administracyjny ostatecznie odrzucił wszystkie skargi na przyjętą w 2017 roku uchwałę antysmogową dla Małopolski. Potwierdził tym samym wcześniejszy wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, że jest ona zgodna z przepisami prawa.

Uchwała wprowadza obowiązek wymiany pozaklasowych kotłów na węgiel i drewno do końca 2022 roku. Kotły 3 i 4 klasy mogą być eksploatowane 4 lata dłużej.

Działalność ekodoradców w gminach

Jednym z najważniejszych działań projektu LIFE było utworzenie sieci ekodoradców w gminach Małopolski. W związku z pandemią COVID-19 ich praca w 2021 roku była utrudniona. Mimo tych przeciwności 66 ekodoradców zatrudnionych w projekcie LIFE przeprowadziło w 2021 roku ponad 1,5 tys. spotkań i warsztatów edukacyjnych dla ponad 102 tys. mieszkańców. Często organizowano je w plenerze, w formie pikników i rozmów z lokalną społecznością. Odbywały się również spotkania z różnymi grupami – z osobami starszymi, uczniami i przedszkolakami, osobami zainteresowanymi wymianą pieca.

Ponadto ekodoradcy pomagali mieszkańcom w ramach pracy w biurze i w terenie udzielając ponad 152 tys. porad w zakresie programów dotacyjnych i przepisów antysmogowych. Przekazywali również materiały informacyjne – łącznie ponad 468 tys. materiałów o ochronie powietrza.

Działania ekodoradców są istotnym wsparciem dla mieszkańców w podejmowaniu decyzji i załatwieniu formalności związanych z inwestycjami przyjaznymi środowisku, w tym przede wszystkim wymianą pieców. Zachęcam do korzystania z ich pomocy w swojej gminie – mówi Piotr Łyczko – zastępca dyrektora Departamentu Środowiska Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego

Aplikacja Ekointerwencja

W ubiegłym roku za pomocą aplikacji Ekointerwencja zgłoszono prawie 10 tys. naruszeń w zakresie ochrony środowiska. Jak pokazują dane z każdym rokiem zwiększa się świadomość mieszkańców w zakresie jakości powietrza, którym oddychają – 78% zgłoszeń dotyczyło zanieczyszczeń powietrza, 17% związane było z nielegalnym wywożeniem odpadów, a pozostałe 5% zarejestrowane było w kategorii inne np. nielegalny zrzut nieczystości.

Szkolenia i działania informacyjne

Urząd Marszałkowski wspierał gminy i ich pracowników szkoleniami w zakresie możliwości pozyskania środków z programu Stop Smog oraz metod analizy problemu ubóstwa energetycznego w gminach. Zorganizował również warsztaty w zakresie prowadzenia kontroli palenisk. Przeszkolonych zostało łącznie 511 pracowników urzędów gmin, strażników miejskich oraz funkcjonariuszy policji.

Prowadzone były również szerokie kampanie informacyjne dotyczące uchwały antysmogowej dla Małopolski. Informacje o obowiązujących przepisach i zachęcające do wymiany pozaklasowych kotłów pojawiały się na antenie regionalnych i lokalnych rozgłośni radiowych, w prasie i na stronach internetowych.

Kontynuacja działań

W 2022 roku rozpoczyna się czwarta, już ostatnia faza realizacji projektu LIFE w Małopolsce. Szczególnie ważna będzie kontynuacja działań informacyjnych o przepisach antysmogowych oraz pomoc dla mieszkańców w wymianie pozaklasowych kotłów na węgiel i drewno.

Z doświadczeń projektu LIFE w Małopolsce już obecnie korzystają inne regiony w Polsce i Europie. Działania ekodoradców w gminach zwiększają świadomość ekologiczną mieszkańców i przyspieszają tempo wymiany tzw. „kopciuchów”. Natomiast wdrażanie uchwał antysmogowych przynosi konkretne efekty poprawy jakości powietrza w regionie.

Już tylko 12 miesięcy pozostało do wejścia w życie obowiązku wymiany starych pieców na węgiel i drewno, które nie spełniają norm emisji co najmniej 3 klasy. Uchwała antysmogowa przyjęta przez Sejmik Województwa Małopolskiego w styczniu 2017 roku wprowadziła 6 letni okres przejściowy na wymianę pozaklasowych „kopciuchów”. Ten termin minie z końcem 2022 roku, co oznacza, że po 1 stycznia 2023 roku legalnie będą mogły być używane tylko kotły co najmniej 3 klasy. Kotły 3 i 4 klasy mogą być użytkowane kilka lat dłużej, bo do końca 2026 roku. Klasę kotła można sprawdzić na tabliczce znamionowej lub w dokumentacji urządzenia. Jeśli nie została określona, oznacza to, że kocioł jest pozaklasowy i powinien być wymieniony w pierwszym terminie.

Pomoc Ekodoradców w gminach

Program ochrony powietrza przyjęty we wrześniu 2020 roku wprowadził dodatkowe zadania gmin, które mają na celu zapewnienie pomocy dla mieszkańców w dostosowaniu do wymogów uchwały antysmogowej. Przede wszystkim w każdej gminie w Małopolsce powinien zostać uruchomiony punkt obsługi Programu Czyste Powietrze oraz zatrudniony Ekodoradca, który będzie wspierał mieszkańców w przejściu niezbędnych formalności związanych z wypełnieniem i złożeniem wniosku o dofinansowanie do wymiany źródła ogrzewania lub przeprowadzenia termomodernizacji.

– Zadania gmin to przede wszystkim pomoc dla swoich mieszkańców, by ułatwić im uzyskanie dofinansowania oraz wymianę starego pieca – mówi Wicemarszałek Województwa Małopolskiego Józef Gawron – Zostało niewiele czasu na załatwienie formalności związanych z dotacją oraz zaplanowanie prac remontowych. W najbliższych miesiącach to wsparcie dla mieszkańców będzie szczególnie potrzebne.

180 na 182 gminy w Małopolsce podpisało porozumienie z Wojewódzkim Funduszem Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Krakowie, na podstawie którego prowadzą oficjalny punkt obsługi Programu Czyste Powietrza. Można tam złożyć niezbędne dokumenty, uzyskać pomoc i wyjaśnienia.

Ponadto 170 gmin w Małopolsce zatrudnia ekodoradców, których rolą jest pomoc mieszkańcom w dostosowaniu się do wymagań uchwały antysmogowej. Doradzają w wyborze ekologicznego źródła ciepła, pomagają w uzyskaniu dofinansowania oraz prowadzą działania edukacyjne i informacyjne, by wszyscy byli świadomi zagrożenia dla zdrowia jakie powoduje smog oraz wymagań przepisów antysmogowych. Łącznie w Małopolskich gminach działa już 232 ekodoradców, z których 66 zatrudnionych jest w ramach projektu LIFE koordynowanego przez Urząd Marszałkowski. Wsparcie do zatrudnienia ekodoradców we wszystkich gminach planowane jest również w ramach nowej perspektywy funduszy unijnych dla Małopolski.

Dofinansowanie do wymiany pieców

Głównym źródłem finansowania wymiany pieców i ocieplenia budynków jest ogólnopolski program Czyste Powietrze. Umożliwia on uzyskanie dofinansowania do 30 tys. zł w wariacie podstawowym oraz do 37 tys. zł w wariancie podwyższonym dla osób o niższych dochodach. Do końca października tego roku mieszkańcy Małopolski złożyli do Programu Czyste Powietrze już 37,5 tys. wniosków o dofinansowanie.

Wymiana pieców jest również wspierana w ramach środków unijnych Regionalnego Programu Operacyjnego zarządzanego przez Urząd Marszałkowski. Na ten cel przeznaczonych zostało łącznie ponad 70 mln Euro w perspektywie 2014-2020. Natomiast w grudniu 2021 roku, Zarząd Województwa Małopolskiego zdecydował o przesunięciu kwoty ponad 60 mln zł na 35 gminnych projektów wymiany kotłów z listy rezerwowej. Ponadto 3,7 mln zł zostanie przekazane do gmin krakowskiego obwarzanka na projekty wymiany palenisk.

– Dodatkowe środki unijne na wymianę pieców pozwolą nam wesprzeć wszystkie projekty gmin z listy rezerwowej. Teraz od determinacji i zaangażowania samorządów gminnych i mieszkańców zależeć będzie tempo inwestycji i poprawy jakości powietrza w Małopolsce – dodaje Wicemarszałek Województwa Małopolskiego Józef Gawron.

Kontrole palenisk

Ważnym elementem przygotowań gmin do wejścia w życie uchwały antysmogowej jest również organizacja systemu kontroli przestrzegania przepisów ochrony środowiska. Obowiązek prowadzenia takich kontroli wynika z ustawy Prawo ochrony środowiska. Kontrole mogą być prowadzone codziennie od godz. 6:00 do 22:00. Naruszenie przepisów oznacza możliwość nałożenia mandatu w wysokości do 500 zł lub skierowanie sprawy do sądu, który może wymierzyć karę grzywny do 5 tys. zł.

Zgodnie z zapisami Programu ochrony powietrza, małopolskie gminy powinny przygotować procedury kontroli palenisk na podstawie ujednoliconych wytycznych przygotowanych przez Urząd Marszałkowski. Takie procedury przygotowało i przyjęło w formie zarządzenia wójta, burmistrza lub prezydenta miasta już 171 gmin w Małopolsce.

179 gmin ma również wyznaczonych pracowników urzędu lub straży gminnej, którzy prowadzą kontrole palenisk. Łącznie w Małopolsce ponad 1100 urzędników i strażników ma odpowiednie upoważnienia od wójta, burmistrza lub prezydenta miasta, które umożliwiają im zgodnie z przepisami wejście na teren nieruchomości i przeprowadzenie kontroli pieca. Najwięcej takich osób ma Kraków (374), Tarnów (46), Nowy Sącz (27) oraz Skawina (25).

Liczba Ekodoradców i osób upoważnionych do kontroli w Małopolsce

W ostatnim czasie odbyły się również szkolenia zorganizowane przez Urząd Marszałkowski w zakresie zasad prowadzenia kontroli. W październiku 2021 roku przeszkolonych zostało łącznie 511 pracowników urzędów gmin, strażników miejskich oraz funkcjonariuszy Policji. Była to już druga edycja takich szkoleń, w trakcie poprzednich, w 2019 roku, przeszkolonych zostało 474 osób.

Warto pamiętać, że w przypadkach podejrzenia nielegalnego spalania odpadów, warto powiadomić służby kontrolne w gminie. Zgłoszenia można dokonać na różne sposoby – telefonicznie, mailowo lub pisemnie, ale można wykorzystać w tym celu również aplikację Ekointerwencja przygotowaną przez Urząd Marszałkowski. Umożliwia ona wysłanie zgłoszenia, które automatycznie przekazywane jest do właściwych służb w gminie. Zgłoszenia w ramach Ekointerwencji pomogły już wykryć ponad 1 tys. przypadków łamania przepisów ochrony środowiska, z których ponad 400 dotyczyło zanieczyszczania powietrza. Program ochrony powietrza wskazuje na potrzebę realizacji kontroli w ramach Ekointerwencji w ciągu 12 godzin od zgłoszenia. Niestety nie zawsze udaje się dotrzymać tego terminu, ale aż trzy czwarte kontroli jest prowadzonych w ciągu 3 dni od zgłoszenia. Kontrolujący mają też możliwość pobrania próbek popiołu, które umożliwiają wykrycie nielegalnego spalania odpadów.

Zgłoszenia w aplikacji Ekointerwencja w kategorii zanieczyszczania powietrza