Aktualności

Kolejny krok w stronę uchwalenia Programu ochrony powietrza

Publikacja: Klaudia Kowalczyk

Po ogłoszonej 31 sierpnia 2020 r. przerwie w obradach, przewodniczący Sejmiku Województwa Małopolskiego prof. Jan Tadeusz Duda wznowił we środę 2 września XXIV zdalną Sesję Sejmiku Województwa Małopolskiego. Pierwszy i szczególnie wyczekiwany przez wielu mieszkańców punkt posiedzenia poświęcono Programowi ochrony powietrza dla województwa małopolskiego – I czytanie.

W kilkugodzinnej dyskusji na temat Programu ochrony powietrza wzięło udział wielu radnych, samorządowców, ekspertów. Dominowały głosy o potrzebie wprowadzania proponowanych zmian, dziejowej konieczności, obowiązku modernizowania kraju, ale zdarzały się też uwagi krytyczne. Wielokrotnie podczas sesji akcentowano, że obowiązki wynikające z wdrażania programu nie mogą się odbić na zawartości portfela i jakości życia ludzi, którzy są w gorszej sytuacji finansowej.

Chciałem bardzo serdecznie podziękować panu marszałkowi Tomaszowi Urynowiczowi. Także wszystkim pracownikom, którzy brali udział w tym długim maratonie dochodzenia do I czytania Programu ochrony powietrza dla województwa małopolskiego. Dziękuję również wszystkim tym, którzy byli uczestnikami tego procesu spoza naszego urzędu. Nie tylko tym, którzy zgadzali się na różne rozwiązania. Również tym, którzy proponowali rozwiązania niekoniecznie zgodne z zapisami programu. Każda opinia jest cenna. Chcę złożyć już w tej chwili w imieniu Zarządu Województwa deklarację, że wszystkie te uwagi, które zgłoszono w toku dzisiejszej debaty, zarząd bardzo dokładnie przeanalizuje. Te propozycje, które są propozycjami racjonalnymi, będziemy się starać, aby również ujęto je w programie. Za miesiąc, jeżeli nie będzie jakiejś przeszkody, program będzie przedstawiony sejmikowi już pod obrady i głosowanie.

powiedział marszałek Witold Kozłowski.

Ambitne i wielopłaszczyznowe założenia Programu ochrony powietrza dla województwa małopolskiego, stanowiącego wraz z rządowymi programami ochrony powietrza układ naczyń połączonych, nakreślał podczas środowej zdalnej sesji wicemarszałek Tomasz Urynowicz.

Po półrocznych przygotowaniach prezentujemy Państwu dokument pn. „Program ochrony powietrza dla województwa małopolskiego” ze świadomością wagi i odpowiedzialności za zawartą politykę, prezentowaną w tym dokumencie

mówił wicemarszałek Tomasz Urynowicz.

Małopolska wyznacza standard ogólnopolski w zakresie Programów Ochrony Powietrza!

Wicemarszałek Tomasz Urynowicz nawiązał na wstępie do wystąpienia wicepremier i minister rozwoju Jadwigi Emilewicz. Zabierała ona głos w poniedziałek, podczas pierwszej części sesji. Wicepremier zwracała wtedy uwagę na dużą rolę wypracowywanych do tej pory w Krakowie i Małopolsce rozwiązań. Małopolska stała się wyznacznikiem ogólnopolskich standardów ochrony powietrza.

Wicemarszałek przekazał też radnym, uczestnikom oraz widzom transmitowanej w internecie sesji treść pisma z Ministerstwa Rozwoju. W dokumencie tym zaznaczono, że podjęte w Krakowie i Małopolsce działania przynoszą pozytywne efekty nie tylko w postaci lokalnej poprawy jakości powietrza, ale oddziałują również na inne regiony w kraju. „Obecnie już w 13 województwach przyjęte zostały uchwały antysmogowe tworzone na bazie wzorcowych uchwał zainicjowanych w Krakowie i Małopolsce. Jako Ministerstwo Rozwoju pozytywnie oceniamy również główne kierunki działań przygotowywanego Programu ochrony powietrza dla województwa małopolskiego. Ważnym elementem tego Programu jest szerokie włączenie gmin w realizację programu Czyste Powietrze. Także wsparcie osób dotkniętych ubóstwem energetycznym przy wykorzystaniu programu Stop Smog” – podkreślono.

W korespondencji z Ministerstwa Rozwoju wspomniano m.in., że istotne jest nadanie priorytetów w zakresie wykorzystania odnawialnych źródeł energii. Zwłaszcza w przypadku budynków użyteczności publicznej. A także zaplanowanie inwentaryzacji źródeł ogrzewania budynków przy wykorzystaniu przygotowywanej na szczeblu krajowym Centralnej Ewidencji Emisyjności Budynków.

Program ochrony powietrza jest wymaganiem formalno-prawnym, które musi być przyjęte przez samorządy regionalne. Jest związany przede wszystkim z wdrażaniem polityk unijnych. Co najważniejsze, jest też dokumentem, który określa najważniejsze kierunki, w charakterze wektorowym, wskazując zamierzenia. Nie odnosi się do szczegółowych rozwiązań. W tym naszym projekcie, który różni się od projektów poprzednich, bo przecież co trzy lata taki program ochrony powietrza jest przygotowywany, wzbudza prawdopodobnie tyle samo kontrowersji, ale dlaczego ten jest szczególny? Otóż, jego ramy zapisano bezpośrednio w ustawie o ochronie środowiska. Sposób przygotowania, generalne granice i horyzonty wskazywane w programie, są związane przede wszystkim z nowelizacją ustawy o ochronie środowiska

mówił wicemarszałek Tomasz Urynowicz.

Jakość powietrza w województwie małopolskim wymaga odważnych działań!

Zgodnie z ustawą Prawo ochrony środowiska, co podkreślił w swoim wystąpieniu wicemarszałek. Celem Programu jest poprawa jakości powietrza w jak najkrótszym czasie. A zgodnie z wyrokiem Trybunału Sprawiedliwości UE, wydanym ze względu na przekroczenia norm jakości powietrza w Polsce, działania te muszą być adekwatne do poziomu zanieczyszczeń i mają jak najszybciej doprowadzić do osiągnięcia poziomów dopuszczalnych. Zgodnie z nowelizacją ustawy Prawo ochrony środowiska, województwa mają zatem czas do 30 września 2020 r. na przyjęcie nowych programów ochrony powietrza.

Wyzwania przed którymi stoimy i jakość powietrza w województwie małopolskim wymaga odważnych działań

mówił wicemarszałek Tomasz Urynowicz.

W latach 2013-2018 na obszarze Małopolski zlikwidowano 43,6 tys. kotłów i pieców wykorzystujących paliwa stałe. Ponad połowa to paleniska zlikwidowane w samym Krakowie (22,5 tys.).  Poprawa jakości powietrza w Krakowie i Małopolsce szczególnie widoczna jest w okresie grzewczym od października do marca. Średnie stężenie pyłu PM10 pomiędzy sezonem zimowym 2014-2015, a ostatnim sezonem 2019-2020, spadło w Małopolsce o 30%, natomiast w Krakowie aż o 45%.

To jest jeden z efektów i sukcesów konsekwentnej polityki środowiskowej, zwłaszcza tego najbardziej odważnego i powielanego już przez inne samorządy regionalne kierunku, jakim było wdrażanie uchwały antysmogowej

zaznaczył Tomasz Urynowicz.

Najważniejsze działania określone w Programie ochrony Powietrza:

Do ideału jednak nadal daleko. Ilość szkodliwych substancji w dalszym ciągu przekracza dopuszczalne poziomy we wszystkich strefach ochrony powietrza. W ocenie Generalnego Inspektora Ochrony Środowiska za rok 2018 i 2019 przekroczone zostały poziomy dopuszczalne i docelowe pyłu PM10, PM2.5, benzo(a)pirenu, a w Krakowie dodatkowo dwutlenku azotu.

Działanie 1. proponowane w tej sytuacji w Programie ochrony powietrza, jako zadania dla wszystkich instytucji publicznych, to przede wszystkim zapewnienie finansowania od 1 stycznia 2022 roku wyłącznie dla instalacji zasilanych biomasą (z wyłączeniem projektów w trakcie realizacji), a także – finansowanie od 1 stycznia 2023 roku wyłącznie dla instalacji zasilanych biomasą o emisji cząstek stałych do 20 mg/m³. Dodatkowo należy zapewnić preferencje w postaci wyższego dofinansowania dla pomp ciepła, paneli fotowoltaicznych, kolektorów słonecznych, instalacji grzewczych podłączanych do ciepłowni geotermalnych oraz kotłów na biomasę o emisji pyłu do 20 mg/m³.

Jaki jest cel tych działań. Przede wszystkim pełne wdrożenie tzw. uchwał antysmogowych dla Małopolski i Krakowa. Po drugie – poprawa efektywności energetycznej budynków, abyśmy tej energii nie wyrzucali w powietrze po prostu. A także zwiększenie wykorzystania odnawialnych źródeł energii

mówił wicemarszałek Tomasz Urynowicz.

Rządowy Program Czyste Powietrze, jako najważniejsze, główne źródło finansowania w najbliższej perspektywie działań środowiskowych, zapewniający preferencyjne dofinansowanie do odnawialnych źródeł energii, wskazuje też, że udzielane dofinansowanie musi być zgodne z zapisami Programu ochrony powietrza dla danego województwa. – Program rządowy jest zatem dostosowany do wymagań zaproponowanych w Programie ochrony powietrza – zaznaczył wicemarszałek.

Program ochrony powietrza określa między innymi zadania dla gmin:

Po pierwsze utworzenie i utrzymanie punktu obsługi rządowego Programu Czyste Powietrze. Całkowita wartość tego programu to 103 miliardy złotych. Małopolska mogłaby rozdysponować około 7 miliardów złotych na działania termomodernizacyjne, w tym wymianę pieców

mówił wicemarszałek Tomasz Urynowicz.

Ekodoradca w każdej gminie!

Kolejnym wymogiem jest zatrudnienie ekodoradcy. Wicemarszałek przypomniał, że ekodoradcy są finansowani w ramach programu LIFE, który pozyskało Województwo Małopolskie. – Kolejny program LIFE, ten klimatyczny, pozwala też na zatrudnienie ekodoradcy w powiatach – dodał.

Korzyści są namacalne. Te gminy, w których zatrudniony jest ekodoradca, dotychczas wymieniły znacznie więcej kotłów niż pozostałe. W latach 2016-2019 gminy w programie LIFE (55 gmin) wymieniły aż 32 289 kotłów, podczas gdy pozostałe (127) wymieniły 16 165 starych wysokoemisyjnych urządzeń.

Program ochrony powietrza zakłada także, że gmina przeprowadzi co najmniej raz w roku akcję informacyjną dotyczącą wymagań uchwały antysmogowej oraz dostępnych ze środków publicznych form dofinasowania do wymiany kotłów. Przewiduje także inwentaryzację źródeł ciepła i instalacji odnawialnych źródeł energii do końca czerwca 2022 roku (co najmniej 90%). Co także związano z planowanymi działaniami rządu w ramach Centralnej Ewidencji Emisyjności Budynków.

Kontrole interwencyjne i systemowe!

Program przewiduje prowadzenie kontroli interwencyjnych i systemowych w zakresie przestrzegania przepisów ochrony powietrza. Wzorem jest tu Ekointerwencja, czyli innowacyjne rozwiązanie wdrażane rok temu w Małopolsce. – Łatwy, prosty, intuicyjny system, dzięki któremu każdy z nas może zgłosić szkodę środowiskową za pomocą smartfonu. Chcemy, aby ten schemat kontroli interwencyjnych i systemowych stał się pewną normą. Już dzisiaj jest to wymóg formalnoprawny wynikający z ustawy o ochronie środowiska, ale ten przepis ma, niestety, ten problem, że ciężko go wdrożyć, chociaż jest obowiązkiem. Jest obowiązkiem samorządów gminnych, aby te kontrole prowadzić – dodał wicemarszałek.

Od marca 2020 r. zgłoszono 2178 próśb o interwencję. Aż na 699 z nich nie było reakcji ze strony właściwego organu (głównie gminy). – To wymaga poprawienia – zauważył wicemarszałek.

Program zakłada przeprowadzenie przez straż gminną lub międzygminną, upoważnionych pracowników lub we współpracy z policją, kontroli planowych w zakresie przestrzegania przepisów ochrony powietrza. Liczba kontrolowanych budynków uzależniono w programie od liczby mieszkańców danej gminy. – Nie jest więc wyzwaniem nad miarę. Jest wyzwaniem adekwatnym do realnej wielkości danej gminy – ocenił wicemarszałek.

Gminy powinny przygotować wewnętrzną procedurę przeprowadzenia kontroli palenisk pod kątem przestrzegania uchwały antysmogowej i zakazu spalania odpadów do 30 września 2021 roku.

Jednym z kluczowych założeń programu jest też wsparcie mieszkańców gminy dotkniętych ubóstwem energetycznym. – Temu służy rządowy program Stop Smog. Aby tak się stało, musi zostać jednak przeprowadzona inwentaryzacja programu. Musimy mieć informacje z gmin, jaka część mieszkańców może być objęta tego rodzaju pomocą – zaznaczył wicemarszałek Tomasz Urynowicz.

Rekomendowane dla gmin jest m.in. przeznaczenie od 2021 roku co najmniej 1% dochodów własnych. Zostaną one przeznaczone na działania związane z ochroną powietrza.  A także wykorzystanie energii elektrycznej pochodzącej z odnawialnych źródeł energii w budynkach użyteczności publicznej (docelowo 100%).

Zadania dla powiatów:

W programie zapisano także m.in. proponowane zadania dla powiatów. Jak zamieszczenie do 31 października 2020 roku na oficjalnej stronie powiatu informacji o aktualnej jakości powietrza, a także odnośników do aplikacji Ekointerwencja i Programu Czyste Powietrze. Ponadto: zatrudnienie do 30 czerwca 2021 roku i utrzymanie stanowiska ekodoradcy ds. klimatu, a także prowadzenie akcji informacyjnych o wymaganiach uchwał antysmogowych w ramach wydawania pozwoleń na budowę i przyjmowania zgłoszeń budynków. Rekomendowano także przeznaczenie od 2021 roku w ramach budżetu powiatu co najmniej 0,5% dochodów własnych na działania związane z ochroną powietrza.

Istotnym elementem są również działania na rzecz ograniczenia emisji z transportu. Celem jest m.in. osiągnięcie poziomu dopuszczalnego dwutlenku azotu w Krakowie. Wyeliminowanie z ruchu pojazdów niespełniających przepisów w zakresie emisji spalin. A także promowanie zrównoważonych form transportu: komunikacji publicznej, rowerów, ruchu pieszego.

Program ochrony powietrza zakłada także ograniczenie szkodliwej emisji, której źródłem jest przemysł. Mają temu służyć m.in. regularne kontrole działalności gospodarczej: planowe i interwencyjne. Istotny jest powszechny dostęp do informacji – przekazywanie informacji o awariach przemysłowych skutkujących emisją zanieczyszczeń,  informowanie o wydanych decyzjach, pozwoleniach na emisję zanieczyszczeń dla zakładów zlokalizowanych na terenie danej gminy. Zaproponowano również utworzenie platformy gromadzącej dane o emisjach przemysłowych z dostępem publicznym.

Wszystkie te działania mają konkretny powód i cel. Według naukowych szacunków zanieczyszczenie powietrza odpowiada za:

  • 43% zgonów z powodu chorób układu oddechowego,
  • 29% zgonów z powodu raka płuc,
  • 25% zgonów z powodu chorób układu krążenia,
  • 24% zgonów z powodu udarów mózgu…

Zanieczyszczenie powietrza a COVID-19!

Jak wspomniał wicemarszałek Tomasz Urynowicz, wyniki analiz przeprowadzonych przez naukowców z Uniwersytetu Harvarda wskazały, iż nawet niewielki wzrost narażenia na zanieczyszczenie powietrza prowadzi do znaczącego zwiększenia ryzyka śmierci w wyniku choroby COVID-19.

Z analizy Małopolskiego Obserwatorium Rozwoju Regionalnego wynika, że choroby będące następstwem zanieczyszczenia powietrza powodują, że Małopolanie tracą ponad 2 miliony dni pracy rocznie. Zaś średni koszt utraconych dni pracy powiązany z pensją brutto wynosi 400 mln złotych rocznie.

Zła jakość powietrza może też zniechęcać turystów do odwiedzin regionu zimą. Przedstawiciele branży turystycznej obawiają się, że bez rozwiązania problemu złej jakości powietrza mogą tracić coraz więcej klientów. Powodem tego jest coraz wyższa świadomość i oczekiwania w tym aspekcie. Szacuje się, że koszty zewnętrzne wynikające z obecnego poziomu emisji zanieczyszczeń mogą sięgać 6,7 mld zł w skali województwa. Natomiast oszczędności wynikające z wdrożenia Programu – redukcji emisji mogą wynieść 1,6 mld zł rocznie.

Wicemarszałek Urynowicz wskazał też m.in. na ważną rolę sektora odnawialnych źródeł energii, w obecnej i przyszłej strukturze rynku pracy. Tak przewiduje krajowa prognoza zawodów, o szczególnym znaczeniu dla rozwoju państwa, wykonywana przez Ministerstwo Edukacji Narodowej. W województwie małopolskim prognoza zawiera wykaz 74 istotnych zawodów. Wśród nich wskazuje się np. zapotrzebowanie na techników urządzeń i systemów energetyki odnawialnej.

Europejski Zielony Ład!

Z kolei Europejski Zielony Ład, a szczególnie tzw. „fala renowacji” budynków publicznych i prywatnych jest jednym z głównych założeń europejskiego planu dekarbonizacji gospodarki i osiągnięcia neutralności klimatycznej. Budownictwo odpowiada bowiem za 36% ogólnej emisji gazów cieplarnianych w Europie oraz 40% zużycia energii. Szacuje się, że na każdy zainwestowany 1 mln euro w renowacje budynków w krajach członkowskich UE utworzonych zostanie od 13 do 28 miejsc pracy (średnio 18 miejsc pracy). W przypadku Polski – niektóre z analiz wskazują, że liczba ta może sięgać nawet 42 nowych miejsc pracy.

Galeria zdjęć: