Pionierem w kwestii badań nad przyczynami i zasięgiem ubóstwa energetycznego jest Wielkie Brytania. W tym kraju właśnie po raz pierwszy opracowano definicję omawianego zjawiska. Ubóstwo energetyczne definiowano jako gospodarstwa domowe, w których na utrzymanie dostatecznego poziomu ogrzewania, czyli temperatury na poziomie 21◦C w pomieszczeniach mieszkalnych oraz 18◦C w pozostałych, przeznacza się więcej niż 10% dochodu gospodarstwa domowego. W połowie 2013 roku opracowano nową definicję tj. „low income high costs”, w tłumaczeniu „niski dochód wysokie koszty”. Zakłada ona, że gospodarstwa domowe można uznać jako zagrożone ubóstwem energetycznym jeżeli spełniają dwa warunki: koszty energii przekraczają średnią wartość dla danego typu gospodarstwa oraz, jeśli zostaną poniesione, przesuwają pozostały dochód gospodarstwa poniżej oficjalnej granicy ubóstwa. We Francji zaś w sytuacji ubóstwa energetycznego znajduje się ‘‘każda osoba, która w swoim gospodarstwie domowym napotyka trudności z dostępem do energii w ilości zaspokajającej jej podstawowe potrzeby, co wynika z niewystarczających dochodów w stosunku do warunków mieszkaniowych tej osoby‘‘.
W Polsce definicja ubóstwa energetycznego została opisana w ustawie o dodatku osłonowym (Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o dodatku osłonowym) [Dz.U. 2022 poz. 1]. Ubóstwo energetyczne oznacza sytuację, w której gospodarstwo domowe prowadzone przez jedną osobę lub przez kilka osób wspólnie w samodzielnym lokalu mieszkalnym lub w budynku mieszkalnym jednorodzinnym, w którym nie jest wykonywana działalność gospodarcza, nie może zapewnić sobie wystarczającego poziomu ciepła, chłodu i energii elektrycznej do zasilania urządzeń i do oświetlenia, w przypadku gdy gospodarstwo domowe łącznie spełnia następujące warunki:
- osiąga niskie dochody;
- ponosi wysokie wydatki na cele energetyczne;
- zamieszkuje w lokalu lub budynku o niskiej efektywności energetycznej;
Wysokie koszty energii – koszty związane z ogrzewaniem, ciepłą wodą użytkową oraz koszty energii elektrycznej na cele oświetlenia i urządzeń domowych. Gospodarstwa dotknięte problemem ubóstwa energetycznego wydają na ogrzewanie i prąd średnio około 40% dochodów.
Niskie dochody – poziom dochodów danego gospodarstwa zależy od wielu czynników. Jednym z głównych jest liczba pracujących osób i wykonywanych przez nie zawód. Ważne są również: miejsce pracy, warunki ich zatrudnienia oraz wysokość zarobków. Granica niskiego dochodu jest wyznaczana jako 30% najmniej zarabiających gospodarstw w Polsce. Niski poziom dochodów w Polsce dotyczy głównie emerytów i rencistów oraz osób utrzymujących się z świadczeń społecznych.
Zły stan techniczny budynków – budynek o niskiej efektywności energetycznej. Budynki źle zaizolowane lub bez izolacji termicznej, mające nieszczelne okna. Dodatkowo takie budynki mają nieefektywne źródła ciepła i instalacje oraz rodzaj wykorzystywanego paliwa. Im budynek jest w lepszym stanie technicznym i jest wyposażony w dobrą instalację to koszty eksploatacji są mniejsze. Co za tym idzie zmniejsza się ryzyko wystąpienia zjawiska ubóstwa energetycznego.
Gospodarstwa domowe dotknięte ubóstwem energetycznym często stają przed dramatycznym wyborem między ponoszeniem wydatków na energię, a zaspokajaniem innych podstawowych potrzeb życiowych, takich jak zakup żywności. Problem jest widoczny szczególnie tam, gdzie nie ma dostępu do centralnego ogrzewania (ciepła sieciowego) czy bieżącej wody. Dotyczy również budynków starych, wymagających termomodernizacji, ogrzewanych przy pomocy nieefektywnych źródeł ciepła. Zjawisko to obejmuje obszary wiejskie i miejskie, domy jednorodzinne i budynki wielomieszkaniowe (ze znaczną przewagą domów jednorodzinnych). Paradoksalnie, osoby niżej uposażone i spełniające odpowiednie warunki, którym przysługuje prawo do najmu mieszkania komunalnego, nierzadko otrzymują od gminy lokal o niskiej efektywności energetycznej, ogrzewany elektrycznie, którego nie są w stanie utrzymać, wpadając tym sposobem w spiralę ubóstwa energetycznego. Prowadzi to do zalegania z opłatami, dramatycznych wyborów między decyzją, czy w danym miesiącu opłacić czynsz czy rachunki za energię, zaciągania wysokooprocentowanych pożyczek, które doraźnie łagodzą problemy, ale ich nie rozwiązują, a wręcz pogłębiają.
W niedogrzanych domach czy mieszkaniach panują warunki nieprzyjazne do codziennego funkcjonowania i często szkodliwe zdrowotnie. Wilgoć sprzyja rozwojowi grzybów i pleśni, narażając mieszkańców na schorzenia układu oddechowego, grzybicę płuc, zatrucia czy inne poważne i zagrażające życiu choroby. W takich domach dzieci nie mają komfortowych warunków do nauki i zabawy, u mieszkańców mogą się nasilać problemy zdrowotne, emocjonalne, negatywnie wpływając na relacje rodzinne.
Oprócz problemów materialnych czy zdrowotnych, niemożność zapewnienia sobie czy swoim bliskim godnych warunków życia wywołuje poczucie wstydu, co może się wiązać z ukrywaniem swoich kłopotów, utrudniając sięgnięcie po pomoc.
W większości przypadków ubóstwo energetyczne wynika z połączenia różnych czynników, które mają poważne konsekwencje dla zdrowia danej osoby, jej samopoczucia, stopnia integracji ze społeczeństwem i jej jakości życia.
Ubóstwo energetyczne w dużym stopniu przyczynia się do problemu zanieczyszczenia powietrza w Polsce. Gospodarstwa domowe dotknięte tym problemem częściej posiadają przestarzałe źródła ciepła (np. stare piece) oraz wykorzystują tańsze paliwa gorszej jakości. Prowadząc działania mające na celu poprawę jakości powietrza, poprzez zmianę źródła ciepła oraz zmianę rodzaju wykorzystywanego paliwa na droższe, można doprowadzić do zwiększenia występowania zjawiska ubóstwa energetycznego w danym regionie. Dlatego prowadząc politykę mającą na celu poprawę jakości powietrza należy uwzględnić działania osłonowe w zakresie ubóstwa energetycznego.
