Polityka klimatyczno-energetyczna na poziomie lokalnym, swoim zakresem powinna obejmować:
– budynki, w tym obiekty publiczne,
– oświetlenie,
– gospodarkę odpadami,
– gospodarkę wodno-ściekową,
– zagospodarowanie przestrzenne,
– zaopatrzenie w energię i paliwa,
– infrastrukturę drogową, transport publiczny i prywatny,
– jakość powietrza i emisję zanieczyszczeń.
W Polsce istnieje szerokie spektrum lokalnych dokumentów strategicznych, które dotyczą planowania energetycznego. Są to między innymi: Plany Zaopatrzenia w Ciepło, Energię Elektryczną i Paliwa Gazowe, Plany Gospodarki Niskoemisyjnej, Strategie Rozwoju elektromobilności, Plany rozwoju OZE czy Plany na rzecz Zrównoważonej Energii.
1.1 Założenia do Planu Zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe
Założenia do Planu Zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe to dokument strategiczny przedstawiający propozycje rozwoju i modernizacji systemów zaopatrujących gminy w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe. Zgodnie z ustawą z dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne (Dz.U. 1997 nr 54 poz. 348 tj. Dz.U. 2021 poz. 716 z późn. zm.) gminy są zobowiązane do sporządzenia takiego dokumentu na okres co najmniej 15 lat i aktualizowaniu go co najmniej raz na 3 lata. Z tej samej ustawy wynika również obowiązek nieodpłatnego udostępnienia przez funkcjonujące na terenie gminy przedsiębiorstwa energetyczne planów oraz propozycji rozwoju w zakresie zaspokojenia obecnego i przyszłego zapotrzebowania na paliwa gazowe, ciepło i energię elektryczną i uwzględnieniu ich w projekcie założeń.
Założenia do Planu powinny zawierać:
– ocenę aktualnego stanu i przewidywanych zmian zapotrzebowania na ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe,
– przedsięwzięcia racjonalizujące użytkowanie ciepła, energii elektrycznej i paliw gazowych,
– możliwości wykorzystania istniejących nadwyżek i lokalnych zasobów paliw i energii z uwzględnieniem wykorzystania lokalnych źródeł energii odnawialnej, skojarzonego wytwarzania ciepła i energii elektrycznej (kogeneracji) oraz zagospodarowania ciepła odpadowego z instalacji przemysłowych,
– zakres współpracy z innymi gminami.
Wszelkie zawarte w dokumencie założenia powinny być uzasadnione ekonomicznie, a przede wszystkim opierać się na przeprowadzonej ocenie stanu aktualnego i odpowiadać na potrzeby zarówno samej gminy, jak i jej mieszkańców. Dokument założeń, przed uchwaleniem go przez radę gminy lub miasta, podlega obowiązkowym konsultacjom społecznym przez okres 21 dni.
Korzyści, które płyną ze sporządzenia dokumentu założeń do Planu zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe to przede wszystkim:
– optymalne i ekonomiczne kształtowanie gospodarki energetycznej w gminie,
– łatwiejszy dostęp do środków publicznych, a także niższe koszty usług energetycznych,
– promocja i konkurencyjność gminy,
– zwiększenie udziału wykorzystania OZE.
1.2 PGN (Plan Gospodarki Niskoemisyjnej)
Plan gospodarki niskoemisyjnej (PGN) to dokument strategiczny, który wyznacza kierunki rozwoju na poziomie lokalnym w oparciu o cele pakietu energetyczno-klimatycznego Unii Europejskiej. Pierwotnie plany te miały uwzględniać cele polityki UE do 2020 r. tj.:
– ograniczenie emisji gazów cieplarnianych o 20%,
– zwiększenie udziału energii ze źródeł odnawialnych o 20%,
– zwiększenie efektywności energetycznej o 20%
oraz wskazać konkretne działania władz lokalnych i sektorów prywatnych, które będą niezbędne do osiągnięcia ww. celów. Obecnie wiele z istniejących PGN jest na bieżąco aktualizowanych zgodnie z celami polityki klimatyczno-energetycznej na lata 2021-2030, tj.:
– ograniczenie emisji gazów cieplarnianych o 40%,
– zwiększenie udziału energii ze źródeł odnawialnych o 32%,
– zwiększenie efektywności energetycznej o 32,5%.
Swoim zakresem PGN powinien obejmować obszary gospodarki, w których możliwy jest wpływ władz lokalnych na zużycie energii i paliw, tj. budynki użyteczności publicznej, komunalne budownictwo mieszkaniowe, infrastruktura techniczna. Oprócz sektora publicznego, PGN powinien swoimi działaniami obejmować także sektor prywatny, angażując we współuczestnictwo podmioty lokalne, będące producentami lub odbiorcami energii finalnej, w tym spółdzielnie i wspólnoty mieszkaniowe, usługi i przemysł oraz transport.
Pierwszym krokiem przy sporządzaniu PGN jest stworzenie bazowej inwentaryzacji emisji, co pozwoli na zidentyfikowanie kluczowych obszarów emisji, a następnie określenie celów i działań (inwestycyjnych i nieinwestycyjnych) z zakresu poprawy efektywności energetycznej, OZE, które przyczyniają się do redukcji emisji. W dokumencie należy również określić wskaźniki, które posłużą do monitoringu zmian wynikających z wdrożonych działań. Dokument przyjmowany jest uchwałą przez radę gminy i wdrażany do realizacji.
W wielu programach funduszy krajowych i UE wymagane jest aby przedsięwzięcie związane z efektywnością energetyczną lub odnawialnymi źródłami energii, które jest przedmiotem ubiegania się o dofinansowanie, było wpisane do Planu Gospodarki Niskoemisyjnej. Bez zaakceptowanego planu gospodarki niskoemisyjnej dofinansowanie takie nie jest możliwe do uzyskania.
PGN nie może być traktowany jako dokument skończony i niezmienialny. Powinien on podlegać aktualizacji w zakresie bazy danych i prowadzonych działań co najmniej raz w roku.
1.3 MPZP (Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego)
Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego (MPZP) to uchwała rady miasta lub gminy, regulująca sposób wykorzystania i zagospodarowania terenu, przynależnego do danej gminy, bądź miasta. Jest to akt prawa miejscowego, w związku z czym obowiązuje i dotyczy jedynie obszarów, dla których plan został uchwalony. W obrębie gminy może obowiązywać więcej niż jeden MPZP, jednak granice objętych nimi obszarów nie mogą się nakładać.
W MPZP obowiązkowo określa się m. in. zasady termomodernizacji, rozbudowy i budowy systemów komunikacji i infrastruktury technicznej. Zgodnie z nowelizacją ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym z dnia 7 lipca 2023 roku, plan miejscowy musi zostać obowiązkowo sporządzony dla instalacji OZE na gruntach rolnych klas I-III i gruntach leśnych oraz na gruntach rolnych klasy IV, jeśli planowana instalacja ma moc ponad 150 kW. Na gruntach pozostałych MPZP jest obowiązkowe w przypadku instalacji powyżej 1 MW. Ponadto utworzony plan miejscowy umożliwia instalację systemów fotowoltaicznych na budynkach oraz mikroinstalacji, chyba że gmina wprowadzi taki zakaz.
Z perspektywy planowania energetycznego, MPZP jest istotny w momencie gdy przedsiębiorstwa energetyczne sporządzają plany rozwoju w zakresie zaspokojenia obecnego i przyszłego zapotrzebowania na paliwa gazowe lub energię dla obszaru swojego działania. Tworząc takie plany dystrybutorzy energii muszą uwzględnić regulacje zawarte w Miejscowym Planie Zagospodarowania Przestrzennego. W przypadku gdy dla danego obszaru nie utworzono MPZP, dokumentem stawiającym wytyczne przedsiębiorstwom energetycznym jest Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego Gminy (SUiKZPG).
1.4 SEAP (Plan na rzecz Zrównoważonej Energii) / SECAP (Plan na rzecz Zrównoważonej Energii i Klimatu)
Plan na rzecz zrównoważonej energii (SEAP) to kluczowy i pierwotny dokument powstający w ramach Porozumienia Burmistrzów, czyli ruchu na rzecz lokalnego klimatu i energii na poziomie miast. Jest to dokument krótkoterminowy, który określał cele w zakresie redukcji emisji CO2 i wskazywał konkretne działania, które muszą zostać podjęte przez władze lokalne, aby wyznaczone cele zostały zrealizowane do 2020 roku.
W ramach kontynuacji działań po 2020 roku w gminach/miastach tworzone są Plany na rzecz zrównoważonej energii i klimatu (SECAP), w odróżnieniu od SEAP, jest długoterminowym dokumentem strategicznym, bazującym na szczegółowych danych inwentaryzacji emisji, ocenie ryzyka oraz wrażliwości na zmiany klimatu. Plan ten jest tworzony w wyniku przystąpienia do Porozumienia Burmistrzów. Przystępując do porozumienia, miasta i gminy wyznaczają sobie tym samym cel redukcji emisji dwutlenku węgla na poziomie co najmniej 40% do roku 2030.
Treść planu stanowią wytyczne dotyczące łagodzenia skutków zmian klimatu, poprawy jakości powietrza i efektywności energetycznej oraz zwiększenia udziału OZE, a także zestawienie działań, które będą narzędziem do realizacji wyznaczonych celów. Zalecane działania na poziomie lokalnym, które powinny się znaleźć w SECAP to m.in.:
– rozwój OZE
– modernizacja i unowocześnienie sieci przesyłowych i dystrybucyjnych, w tym wdrożenie inteligentnych sieci energetycznych
– inwestowanie w efektywność energetyczną sektora publicznego i prywatnego: gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa
– inwestowanie w infrastrukturę transportową i zrównoważoną mobilność
– rozwój nowych technologii
Monitoring wdrażania i realizacji działań planu odbywa się co dwa lata i jest przedkładany w formie raportu, zgodnie z zasadami Porozumienia Burmistrzów.
1.5 MPA (Miejski Plan adaptacji do zmian klimatu)
Miejski plan adaptacji do zmian klimatu to długoterminowy dokument planistyczny zawierający charakterystykę danego obszaru, ocenę podatności, potencjału i wrażliwości oraz propozycję przedsięwzięć, które posłużą do złagodzenia skutków zmian klimatu, a także adaptację do nich. Głównym celem tworzenia takiego dokumentu jest identyfikacja sektorów, w których niezbędne jest podjęcie działań adaptacyjnych. W dużej mierze dotyczy to właśnie sektora energetycznego, który nie tylko stanowi przyczynek do zachodzących zmian klimatu, ale także wrażliwy jest na postępujące skutki, które z tych zmian wynikają.
Przedstawiane w planie przedsięwzięcia dzieli się na dwie grupy zadań: zadania twarde oraz zadania miękkie. W obszarze działań twardych znajdują się konkretne inwestycje, m.in. z zakresu infrastruktury. Zadania miękkie to z kolei wszystkie działania informacyjno-edukacyjne oraz organizacyjne.
Obecnie MPA nie jest dokumentem obowiązkowym, a decyzja o jego utworzeniu podejmowana jest przez radę miasta lub gminy. Dokument taki tworzony jest we współpracy różnych wydziałów miasta, ekspertów zewnętrznych oraz organizacji pozarządowych, a proces jego przygotowywania koordynowany jest przez wskazanego w zespole lidera. Po opracowaniu dokument podlega uchwaleniu przez radę miasta bądź gminy.
Szczegółowa metoda oraz wytyczne tworzenia MPA zostały opisane w stworzonym przez Ministerstwo Środowiska, ogólnodostępnym Podręczniku adaptacji dla miast (dostępny na stronie projektu, pod linkiem: http://44mpa.pl/podrecznik-do-adaptacji/) .
