4. Prawo krajowe w zakresie efektywności energetycznej

Polskie prawodawstwo reguluje kwestie efektywności energetycznej przy pomocy poniższych aktów prawnych:

• Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne,
• Ustawa z dnia 20 maja 2016 r. o efektywności energetycznej,
• Ustawa z dnia 20 lutego 2015 r. o odnawialnych źródłach energii,
• Ustawa z dnia 29 sierpnia 2014 r. o charakterystyce energetycznej budynków,
• Ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o wspieraniu termomodernizacji i remontów oraz o centralnej ewidencji emisyjności budynków,
• Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska,
• Krajowy plan na rzecz energii i klimatu na lata 2021 – 2030,
• Polityka energetyczna Polski do 2040 r.

4.1 Regulacje prawne o efektywności energetycznej budynków

4.1.1 Ustawa z dnia 20 maja 2016 r. o efektywności energetycznej

Status: akt obowiązujący, zmieniony. Aktualny stan prawny przedstawia wersja tekstu jednolitego z dnia 31/01/2022 (Dz.U. 2021 poz. 2166)

AKT PIERWOTNY

Ustawa dotyczy efektywności energetycznej i ustanawia:

• zadania jednostek sektora publicznego w zakresie efektywności energetycznej: jednostki sektora publicznego mają obowiązek stosować przynajmniej jeden ze środków poprawy efektywności energetycznej, takich jak przedsięwzięcia termomodernizacyjne, nabycie energooszczędnych urządzeń czy wdrażanie systemów zarządzania środowiskowego. Muszą one informować o tych działaniach na swojej stronie internetowej. Mogą one również zawierać umowy o poprawę efektywności energetycznej, a organy władzy publicznej mają obowiązek nabywania produktów i usług efektywnych energetycznie oraz informować o podjętych działaniach w tym zakresie. Ministrowie odpowiedzialni za klimat, transport i budownictwo organizują kampanie promujące efektywność energetyczną oraz prowadzą działania informacyjno-edukacyjne;
• zasady realizacji obowiązku uzyskania oszczędności energii: podmioty zobowiązane do poprawy efektywności energetycznej muszą podejmować na jej rzecz odpowiednie działania potwierdzone audytem lub posiadać świadectwo efektywności energetycznej. Można też spełnić ten obowiązek płacąc opłatę zastępczą, której wartość jest regulowana rok do roku. Środki z tej opłaty są przeznaczane przez NFOŚiGW na działania zwiększające efektywność energetyczną. Rocznie podmioty muszą osiągać 1,5% oszczędności sprzedanej energii w Polsce, z rosnącymi wymogami dla paliw ciekłych, osiągając 1% w 2030 r.;
• zasady prowadzenia centralnego rejestru oszczędności energii finalnej: rejestr gromadzi informacje o przedsięwzięciach związanych z efektywnością energetyczną, ich finansowaniem oraz oszczędnościami energii. Zawiera wykaz osób upoważnionych do wprowadzania danych oraz dane instytucji związanych z energetyką. Dane są wprowadzane i archiwizowane za pomocą systemu teleinformatycznego;
• zasady przeprowadzania audytu energetycznego przedsiębiorstwa: przedsiębiorcy, z pewnymi wyjątkami są zobowiązani do przeprowadzania co 4 lata audytu energetycznego. Audyt przeprowadza podmiot niezależny lub ekspert z przedsiębiorstwa. Celem audytu jest analiza możliwości wprowadzenia działań na rzecz poprawy efektywności energetycznej np. modernizacja oświetlenia czy izolacji termicznej oraz wprowadzenie energii ze źródeł odnawialnych.  Audyt opiera się na aktualnych danych dotyczących zużycia energii i powinien uwzględniać analizę kosztową cyklu życia obiektów. Przedsiębiorcy są zobowiązani przechowywać dane z audytu przez 5 lat. Po przeprowadzeniu audytu, przedsiębiorca informuje Prezesa URE o jego wynikach w ciągu 30 dni.

AKT PO NOWELIZACJI

W nowelizacji ustawy z dnia 22 maja 2021 znalazły się następujące ustalenia:

• cel oszczędności energii: polska ma osiągnąć krajowy cel oszczędności energii finalnej na poziomie co najmniej 5,58 mln toe (co odpowiada 65 TWh energii elektrycznej).
• środki alternatywne do systemu białych certyfikatów:
  • programy bezzwrotnych dofinansowań: dla odbiorców końcowych, obejmujące przyłączenia do sieci ciepłowniczej i wymianę indywidualnych źródeł ciepła. Te oszczędności są zaliczane do osiągniętych przez podmiot zobowiązany.
  • rozszerzenie katalogu podmiotów zobowiązanych: dotyczy podmiotów wprowadzających do obiegu określone rodzaje paliw ciekłych stosowanych w transporcie drogowym lub kolejowym.
  • Centralny Rejestr Oszczędności Energii Finalnej: ma na celu agregować efekty projektów oszczędnościowych poza systemem białych certyfikatów.
  • wzmocnienie umów ESCO: doprecyzowanie przepisów dotyczących zawierania umów o poprawę efektywności energetycznej w sektorze publicznym.
• poszerzenie katalogu przedsięwzięć kwalifikowanych do wydania świadectwa efektywności energetycznej o:
  • modernizacja pojazdów: dotyczy pojazdów służących do transportu drogowego lub kolejowego.
  • ograniczenie strat sieciowych: na przesyle, magazynowaniu i przeładunku paliw ciekłych.

Ustalenia te mają na celu poprawę efektywności energetycznej w Polsce, zwiększenie oszczędności energii oraz promowanie zrównoważonego wykorzystania zasobów.

4.1.2 Ustawa z dnia 29 sierpnia 2014 r. o charakterystyce energetycznej budynków

Status: akt obowiązujący, zmieniony. Aktualny stan prawny przedstawia wersja tekstu z dnia 07/10/2022 (Dz.U. 2022 poz. 2206)

USTAWA PIERWOTNA

Powstanie niniejszej ustawy wynika z obowiązku wdrożenia ustaleń dyrektywy EPBD do prawa krajowego. Głównymi ustaleniami ustawy są:

• zasady sporządzania świadectw charakterystyki energetycznej wskazują, kiedy i jak je sporządzać, zwłaszcza przy transakcjach sprzedaży czy wynajmu. Istnieją wyjątki, takie jak zabytki. Świadectwo uwzględnia techniczne parametry budynku i jest ważne przez 10 lat. Osoby sporządzające świadectwa muszą spełniać określone kryteria, takie jak odpowiednie wykształcenie.
• zasady kontroli systemu ogrzewania i systemu klimatyzacji w budynkach: właściciele budynków są zobowiązani do regularnych kontroli systemów ogrzewania i klimatyzacji. Kontrole te zależą od mocy i rodzaju urządzeń i są przeprowadzane przez osoby z odpowiednimi uprawnieniami. Po kontroli sporządza się protokoły, które są przechowywane przez właściciela.
• zasady prowadzenia centralnego rejestru charakterystyki energetycznej budynków: centralny rejestr charakterystyki energetycznej budynków zawiera wykazy osób uprawnionych, świadectwa i protokoły. Jest prowadzony elektronicznie, a pewne dane są publiczne. Osoby w rejestrze muszą informować o zmianach, a minister weryfikuje świadectwa pod kątem ich prawidłowości.
• sposób opracowania krajowego planu działań mającego na celu zwiększenie liczby budynków o niskim zużyciu energii: minister właściwy do spraw budownictwa opracowuje krajowy plan działań, mający na celu promocję budynków o niskim zużyciu energii. Plan zawiera definicje, działania i harmonogram. Ministerstwo prowadzi też kampanię informacyjną dotyczącą energetyczności budynków.

USTAWA PO NOWELIZACJI

Nowe przepisy dotyczące charakterystyki energetycznej budynków zostały opublikowane 27 października 2022 roku i weszły w życie 28 kwietnia 2023 roku. Celem ustawy jest wdrożenie przepisów unijnych w tej dziedzinie.

Według nowych regulacji, świadectwo charakterystyki energetycznej musi pochodzić z centralnego rejestru. Zmiany dotyczą również sprzedaży i wynajmu nieruchomości, gdzie konieczne jest przekazanie świadectwa energetycznego. Dodatkowo ogłoszenia o zbyciu muszą zawierać informacje o efektywności energetycznej obiektu. Wprowadzono obowiązek instalacji systemów automatyki i sterowania w pewnych budynkach niemieszkalnych oraz zmieniono zasady kontroli systemów ogrzewania i klimatyzacji. Ustawa wprowadza kary za nieprzestrzeganie nowych przepisów. Dodatkowo, zmieniono przepisy Prawa budowlanego, wprowadzając obowiązek dołączania kopii świadectwa energetycznego do zawiadomienia o zakończeniu budowy lub wniosku o pozwolenie na użytkowanie.

4.1.3 Rozporządzenie WT – Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie.

Status: akt obowiązujący, zmieniony. Aktualny stan prawny przedstawia wersja tekstu jednolitego z dnia 31/01/2022 (Dz.U. 2022 poz. 248)

Wymagania minimalne w zakresie efektywności energetycznej budynków określa nazywane skrótowo rozporządzenie WT i zostały sformułowane poprzez określenie dopuszczalnych parametrów związanych z zapotrzebowaniem na energię oraz izolacyjnością cieplną przegród, w następujący sposób:

• obliczeniowa wartość wskaźnika rocznego zapotrzebowanie na nieodnawialną energię pierwotną (EP) do ogrzewania, wentylacji, chłodzenia oraz przygotowania ciepłej wody użytkowej, a w przypadku budynku użyteczności publicznej, zamieszkania zbiorowego, produkcyjnego, gospodarczego i magazynowego – również do oświetlenia wbudowanego, powinna być mniejsza od wartości granicznej określonej w rozporządzeniu WT;
• przegrody oraz wyposażenie techniczne budynku powinny odpowiadać przynajmniej wymaganiom izolacyjności cieplnej określonym w Rozporządzeniu;
• wymagania minimalne uznaje się za spełnione dla budynku podlegającego przebudowie, jeżeli przegrody oraz wyposażenie techniczne budynku podlegające przebudowie odpowiadają przynajmniej wymaganiom izolacyjności cieplnej.

Wymagania dotyczące energooszczędności zostały określone w 2014 roku z perspektywą sukcesywnego ich zaostrzania do końca roku 2020. Takie rozwiązanie pozwoliło na płynne dojście do docelowego standardu energooszczędności budynków, zgodnie z którym od 31 grudnia 2020 r. wszystkie nowe budynki powinny być budynkami o niemal zerowym zużyciu energii. Poniżej przedstawiono wymagania warunków technicznych dla maksymalnego dopuszczalnego współczynnika przenikania ciepła oraz maksymalnego dopuszczalnego wskaźnika EP na przestrzeni czasu.

4.1.4 Rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia 27 lutego 2015 r. w sprawie metodologii wyznaczania charakterystyki energetycznej budynku lub części budynku oraz świadectw charakterystyki energetycznej – Metodologia ŚCHEB

Status: akt obowiązujący, zmieniony. Aktualny stan prawny przedstawia wersja tekstu ogłoszonego dnia 13/04/2023 (Dz.U. 2023 poz. 697)

Rozporządzenie to zapewnia podstawę metodologiczną oraz wymagane narzędzia do wyznaczenia w celu wyznaczenia charakterystyki energetycznej budynku. Uwzględniane są parametry techniczne budynku oraz wykorzystane źródła ciepła, które przy użyciu wzorów obliczeniowych zawartych w Metodologii pozwalają na wyznaczenie podstawowych wskaźników energetycznych tj. wskaźnika energii użytkowej, końcowej i pierwotnej. Wyznaczenie charakterystyki energetycznej pozwala na sporządzenie świadectwa charakterystyki energetycznej

Obowiązek posiadania świadectwa charakterystyki energetycznej budynku wynika z Dyrektywy 2010/31/UE, natomiast Ustawa z 29 sierpnia 2014 określa zasady sporządzania i przekazywania świadectw charakterystyki energetycznej budynków

• Właściciel, zarządca budynku lub osoba posiadająca spółdzielcze prawo do lokalu musi zapewnić sporządzenie świadectwa dla budynku lub jego części, który jest sprzedawany, wynajmowany lub który obsługiwany jest przez organy publiczne, a jego powierzchnia użytkowa przekracza 250 m2. W przypadku budynków organów administracji publicznej świadectwo musi być umieszczone w widocznym dla interesantów miejscu.
• Świadectwo sporządza się zgodnie z ww. metodologią, uwzględniając parametry techniczne budynku i źródła ciepła. Musi być ono sporządzone za pomocą systemu teleinformatycznego z centralnym rejestrem charakterystyki energetycznej budynków. Osoba uprawniona do sporządzania świadectw przekazuje je w formie papierowej lub elektronicznej.
• W przypadku sprzedaży lub wynajmu budynku, właściciel lub zarządca musi przekazać nabywcy lub najemcy świadectwo lub jego kopię. Świadectwo jest ważne przez 10 lat, ale może stracić ważność wcześniej, jeśli charakterystyka energetyczna budynku ulegnie zmianie. Osoba sporządzająca świadectwo musi być wpisana do odpowiedniego wykazu i spełniać określone wymagania, takie jak posiadanie odpowiedniego wykształcenia czy uprawnień budowlanych. Ponadto musi przechowywać sporządzone świadectwa przez 10 lat, posiadać ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej i przechowywać dokumenty związane ze sporządzaniem świadectwa.

4.1.5 Ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o wspieraniu termomodernizacji i remontów oraz o centralnej ewidencji emisyjności budynków

Status: akt obowiązujący, zmieniony. Aktualny stan prawny przedstawia wersja tekstu z dnia 13/01/2022 (Dz.U. 2022 poz. 438)

Głównymi ustaleniami powyższej ustawy są określenie zasad finansowania części kosztów przedsięwzięć termomodernizacyjnych i remontowych, przedsięwzięć niskoemisyjnych oraz zakupu, montażu, budowy lub modernizacji instalacji odnawialnego źródła energii oraz funkcjonowania centralnej ewidencji emisyjności budynków. Poniżej opisano szczegółowo warunki otrzymania poszczególnego finansowania oraz istotę bazy CEEB (Centralna ewidencja emisyjności budynków)

• Premia termomodernizacyjna i grant termomodernizacyjny. Premię może otrzymać Inwestor, który realizuje przedsięwzięcie termomodernizacyjne i spełnia określone warunki dotyczące oszczędności energii. Wysokość premii wynosi 26% kosztów przedsięwzięcia, ale może wzrosnąć do 31% przy dodatkowych inwestycjach w odnawialne źródła energii. Właściciele lub zarządcy budynków wielkopłytowych, mogą liczyć na dodatkowe wsparcie. Jeżeli spełnione są normy energetyczne czyli wymagania co do maksymalnej wartości wskaźnika rocznego zapotrzebowania na nieodnawialną energię pierwotną oraz wartości współczynnika przenikania ciepła przez przegrody zgodne z Rozporządzeniem Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, inwestor może również ubiegać się o grant termomodernizacyjny, stanowiący 10% kosztów tego przedsięwzięcia i który dodatkowo zwiększa wartość premii. W przypadku prowadzenia działalności gospodarczej w budynku, grant jest udzielany jako pomoc de minimis.
• Premia remontowa Premia remontowa jest przeznaczona dla właścicieli lub zarządców budynków wielorodzinnych użytkowanych co najmniej 40 lat lub 20 lat w przypadku budynków społecznej inicjatywy mieszkaniowej. Aby uzyskać premię, inwestor musi zmniejszyć zapotrzebowanie na energię o co najmniej 10%. Premia wynosi 25% kosztów remontu, ale może być dostosowana w zależności od przeznaczenia budynku. Nie dotyczy remontu lokali ani prac wspieranych z innych środków publicznych. W przypadku działalności gospodarczej w budynku, premia jest udzielana jako pomoc de minimis.
• Premia kompensacyjna Premia kompensacyjna przysługuje inwestorowi, który jest właścicielem budynku mieszkalnego z lokalem kwaterunkowym i był nim także na dzień 25 kwietnia 2005 r. Premia jest przyznawana jednorazowo i służy do refinansowania kosztów remontu. Wysokość premii jest obliczana na podstawie wskaźnika kosztu przedsięwzięcia i wskaźnika przeliczeniowego za każdy metr kwadratowy lokalu oraz okresu obowiązywania ograniczeń.
• Przedsięwzięcia niskoemisyjne. Gmina może realizować przedsięwzięcia niskoemisyjne, by ograniczyć emisję zanieczyszczeń i poprawić jakość powietrza oraz efektywność energetyczną budynków. Działania te skierowane są głównie dla najmniej zamożnych gospodarstw domowych w budynkach jednorodzinnych. Finansowanie tych przedsięwzięć pochodzi częściowo ze środków Funduszu Termomodernizacji i Remontów i może wynosić do 70% kosztów.
• Premia MZG. Inwestor realizujący przedsięwzięcie termomodernizacyjne lub remontowe w zasobie mieszkaniowym gminy może otrzymać premię MZG wynoszącą 50% kosztów. Premia przysługuje, gdy inwestorem jest gmina lub określone spółki, przedsięwzięcie dotyczy budynku mieszkalnego gminy, spełnia wymagania oszczędności energii i izolacyjności cieplnej. Jeśli budynek jest zabytkiem lub w ramach rewitalizacji, premia wynosi 60%. Inwestor może również otrzymać grant MZG w wysokości 30% kosztów, jeśli spełnione są określone warunki techniczne. Wnioski składane są do BGK, a wypłata premii następuje po spełnieniu określonych warunków i terminów.
• Grant OZE. Inwestor realizujący przedsięwzięcie związane z odnawialnymi źródłami energii (OZE) może otrzymać grant OZE pokrywający 50% kosztów. Warunki to: inwestor musi być właścicielem lub zarządcą budynku wielorodzinnego, przedsięwzięcie obejmuje zakup, montaż lub budowę nowej instalacji OZE lub jej modernizację, energia jest wytwarzana dla budynku, a przedsięwzięcie nie szkodzi środowisku. Koszty uwzględniają infrastrukturę dla OZE. Grant nie może być przeznaczony na prace wspierane z innych środków publicznych. Wnioski składane są do BGK do 30 czerwca 2026 r. Wypłata grantu następuje po spełnieniu określonych warunków.
• Centralna ewidencja emisyjności budynków (CEEB). Ewidencja zbiera dane o budynkach i lokalach, w tym źródła ciepła, energii elektrycznej, spalania paliw oraz przeprowadzone kontrole. Zawiera również informacje o finansowaniu termomodernizacji, istnieniu w budynku instalacji odnawialnych źródłach energii i wsparciu finansowym ze środków publicznych. Ewidencja uwzględnia dane właścicieli lub zarządców budynków, w tym ich dane kontaktowe.

4.1.6 DSRB – Długoterminowa strategia renowacji budynków

Długoterminowa strategia renowacji budynków (DSRB) to kluczowy dokument, który ma na celu poprawę efektywności energetycznej budynków oraz jakości powietrza w kraju. Rada Ministrów przyjęła Strategię 9 lutego 2022 roku, podkreślając jej znaczenie dla przyszłości energetycznej Polski. Obowiązek opracowania tego dokumentu wynika z dyrektywy EPBD.

DSRB jest odpowiedzią na potrzeby energetyczne kraju. Wyznacza ona kierunek w renowacji zasobów budowlanych w Polsce, uwzględniając perspektywę zarówno krótko-, jak i długoterminową. Jest to kluczowy krok w kierunku poprawy charakterystyki energetycznej budynków, co przekłada się na korzyści nie tylko ekonomiczne, ale także do zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych do atmosfery, co jest niezbędne w kontekście globalnych zmian klimatycznych. Do najważniejszych ustaleń tego dokumentu należą:

• przegląd krajowego zasobu budowlanego: do 2050 r. Polska planuje osiągnąć wysoką efektywność energetyczną budynków, co stanowi wyzwanie w kontekście obecnego zasobu budowlanego kraju, składającego się z 14,2 mln budynków. Szczególnie budynki jednorodzinne, stanowiące 40% zasobu oraz te starsze, wybudowane przed XXI wiekiem, wymagają termomodernizacji.
• plan termomodernizacji: w ramach strategii, w latach 2020-2030 planowana jest termomodernizacja 236 tys. budynków rocznie, w latach 2030-2040 – 271 tys., a w latach 2040-2050 – 244 tys. Łącznie zakłada się realizację 7,5 mln termomodernizacji do 2050 r.
• zmiany w kierunku gospodarki neutralnej klimatycznie: kierunek działań opiera się na dążeniu do gospodarki neutralnej klimatycznie, z naciskiem na szybką i głęboką termomodernizację oraz wsparcie wymiany wysokoemisyjnych źródeł ogrzewania.
• programy wsparcia: wsparcie dla procesu renowacji zapewniają liczne programy, w tym „Stop Smog”, „Czyste Powietrze” i „Fundusz Termomodernizacji i Remontów”, które mają przyspieszyć proces termomodernizacji w kraju.

4.2 Krajowe strategie energetyczne

W Polsce istnieją dwa kluczowe dokumenty strategiczne określające krajowy plan transformacji energetycznej zgodnej z celami wyznaczonymi przez Unię Europejską. Jest to Krajowy plan na rzecz energii i klimatu na lata 2021-2030 (KPEiK) przyjęty przez Komitet do Spraw Europejskich 30 grudnia 2019 r. oraz Polityka energetyczna Polski do 2040 r. (PEP2040) zatwierdzony przez Radę Ministrów 2 lutego 2021 r.

4.2.1 KPEiK – Krajowy plan na rzecz energii i klimatu na lata 2021-2030

Krajowy plan na rzecz energii i klimatu na lata 2021-2030 powstał w ramach wypełnienia obowiązku nałożonego na kraje członkowskie przepisami rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1999 z dnia 11 grudnia 2018 r. w sprawie zarządzania unią energetyczną i działaniami w dziedzinie klimatu.

Dokument składa się z trzech części – części strategicznej oraz dwóch załączników o charakterze analitycznym. Załączniki zawierają informacje na temat obecnej sytuacji i prognoz w zakresie polityk energetycznych oraz ocenę skutków planowanych działań.

KPEiK przedstawia następujące założenia i cele oraz polityki i działania na rzecz realizacji 5 wymiarów unii energetycznej tj.:

• bezpieczeństwa energetycznego,
• wewnętrznego rynku energii,
• efektywności energetycznej,
• obniżenia emisyjności oraz
• badań naukowych, innowacji i konkurencyjności.

Dokument wyznacza także następujące cele klimatyczno-energetyczne na 2030 r.:

• redukcja emisji gazów cieplarnianych o 7% w sektorach nieobjętych systemem EU ETS (Europejski System Handlu Uprawnieniami do Emisji) w porównaniu do 2005 roku;
• udział odnawialnych źródeł energii (OZE) w finalnym zużyciu energii brutto wynoszący 21-23%. uwzględniając w tym 14% udziału OZE w transporcie i roczny wzrost udziału OZE w ciepłownictwie i chłodnictwie o 1,1 pkt. proc. średniorocznie;
• wzrost efektywności energetycznej o 23% w porównaniu z prognozami PRIMES2007;
• redukcja udziału węgla w produkcji energii elektrycznej do poziomu 56-60%.

Całkowita skumulowana oszczędność energii finalnej w latach 2021-2030 ma wynosić 30,64 Mtoe. W przypadku zmian w krajowych politykach rozwoju lub nowych przesądzeń unijnych dotyczących polityki klimatyczno-energetycznej, KPEiK zostanie odpowiednio dostosowany.

W związku z tym, że planowana jest aktualizacja dokumentu KPEiK, w czerwcu 2023 r. odbyły się prekonsultacje dotyczące krajowej wizji niskoemisyjnej transformacji energetycznej w kontekście wzmocnienia bezpieczeństwa energetycznego i suwerenności, a także kształtowania wkładu Polski w unijne cele klimatyczno-energetyczne do 2030 roku. Prace nad aktualizacją dokumentu trwają, natomiast na razie nie znana jest data jej publikacji.

4.2.2 PEP2040 – Polityka energetyczna Polski do 2040 roku

Głównym celem dokumentu Polityka Energetyczna Polski do 2040 r. jest zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego, jednocześnie dbając o konkurencyjność gospodarki, efektywność energetyczną oraz minimalizację wpływu sektora energii na środowisko. Wszystko to przy optymalnym wykorzystaniu krajowych zasobów energetycznych.

W ramach PEP2040 zdefiniowano osiem głównych kierunków polityki, które są dodatkowo uszczegółowione przez dwanaście projektów strategicznych:

• optymalne wykorzystanie własnych surowców energetycznych,
• rozbudowa infrastruktury wytwórczej i sieciowej energii elektrycznej,
• dywersyfikacja dostaw i rozbudowa infrastruktury sieciowej gazu ziemnego, ropy naftowej oraz paliw ciekłych,
• rozwój rynków energii,
• wdrożenie energetyki jądrowej,
• rozwój odnawialnych źródeł energii,
• rozwój ciepłownictwa i kogeneracji,
• poprawa efektywności energetycznej gospodarki.

Dokument PEP2040 porusza także następujące zagadnienia:

• cyfryzacja w energetyce: W ramach PEP2040 przewidziano rozwój inteligentnych sieci elektroenergetycznych, które pozwolą na bardziej efektywne zarządzanie energią. Kluczowe technologie to m.in. inteligentne systemy telemetryczne, automatyczne monitorowanie sieci oraz technologie Internetu Rzeczy. Dodatkowo, planowane jest wyposażenie 80% gospodarstw domowych w inteligentne liczniki do 2028 roku.
• cyberbezpieczeństwo: W kontekście rosnącej cyfryzacji sektora energetycznego, PEP2040 podkreśla znaczenie zapewnienia odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa systemów informacyjnych kluczowych dla energetyki.
• narzędzia planowania energetycznego: PEP2040 wskazuje na potrzebę tworzenia narzędzi, takich jak ogólnopolska mapa ciepła, która pozwoli na lepsze planowanie rozwoju sieci ciepłowniczych i kogeneracji.

W skrócie, PEP2040 przedstawia kompleksowy plan działań dla polskiej energetyki, uwzględniając zarówno kwestie bezpieczeństwa energetycznego, jak i ochrony środowiska, a także nowoczesne technologie i cyfryzację.

W związku z tym, że planowana jest aktualizacja dokumentu PEP2040, w czerwcu 2023 r. odbyły się prekonsultacje dotyczące krajowej wizji niskoemisyjnej transformacji energetycznej w kontekście wzmocnienia bezpieczeństwa energetycznego i suwerenności, a także kształtowania wkładu Polski w unijne cele klimatyczno-energetyczne do 2030 roku. Prace nad aktualizacją dokumentu trwają, natomiast na razie nie znana jest data jej publikacji.

4.3 Regulacje prawne o odnawialnych źródłach energii

4.3.1 Ustawa z dnia 20 lutego 2015 r. o odnawialnych źródłach energii

Status: akt obowiązujący, zmieniony. Aktualny stan prawny przedstawia wersja tekstu z dnia 16/06/2023 (Dz.U. 2023 poz. 1436)

Ustawa o odnawialnych źródłach energii z 20 lutego 2015 r. stanowi kluczowy element regulacji prawnych dotyczących produkcji i wykorzystania energii ze źródeł odnawialnych w Polsce.  Zagadnieniami poruszonymi w ustawie są:

• wytwarzanie energii w mikroinstalacjach i małych instalacjach: Ustawa precyzyjnie określa zasady i warunki prowadzenia działalności w zakresie produkcji energii elektrycznej z odnawialnych źródeł (z wyłączeniem biogazu rolniczego lub biopłynów) w mikroinstalacjach oraz małych instalacjach. Dodatkowo, ustawa reguluje zasady wytwarzania energii przez różne typy prosumentów, w tym prosumentów zbiorowych i wirtualnych.
• wytwarzanie energii elektrycznej z biogazu i biopłynów: Ustawa zawiera przepisy dotyczące produkcji energii elektrycznej z biogazu rolniczego lub biopłynów. Określa również zasady i warunki wytwarzania samego biogazu rolniczego oraz biopłynów.
• wsparcie dla OZE: Ustawa wprowadza różne mechanizmy i instrumenty mające na celu wspieranie wytwarzania energii elektrycznej z odnawialnych źródeł, biogazu rolniczego oraz ciepła w instalacjach odnawialnego źródła energii.
• gwarancje pochodzenia energii: Ustawa określa zasady wydawania gwarancji pochodzenia energii elektrycznej produkowanej z odnawialnych źródeł w instalacjach odnawialnego źródła energii.
• krajowy plan działania: Ustawa zawiera przepisy dotyczące realizacji krajowego planu działania w zakresie energii ze źródeł odnawialnych, określając cele i kierunki działań w tym obszarze.
• certyfikacja i szkolenia: Ustawa wprowadza warunki i tryb wydawania certyfikatów dla instalatorów instalacji odnawialnego źródła energii oraz akredytacji dla organizatorów szkoleń w tym zakresie.
• współpraca międzynarodowa: Ustawa określa zasady współpracy międzynarodowej w zakresie odnawialnych źródeł energii oraz możliwość realizacji wspólnych projektów inwestycyjnych z partnerami zagranicznymi.

Ustawa ta odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu polityki energetycznej Polski, promując ekologiczne i zrównoważone źródła energii oraz wspierając rozwój sektora odnawialnych źródeł energii w kraju.

4.3.2 Zmiany w systemie prosumenckim

Do 1 kwietnia 2022 r. w systemie prosumenckim, osoby produkujące energię w instalacjach o mocy do 10 kWp były rozliczane w stosunku 1 do 0,8. Oznacza to, że za każdą jednostkę energii dostarczonej do sieci, prosument mógł pobrać 0,8 jednostki energii bez dodatkowych kosztów. Dla instalacji o większej mocy stosunek ten wynosił 1 do 0,7. Rozliczenia odbywały się w cyklach rocznych, a prosumenci byli zwolnieni z opłat dystrybucyjnych zmiennych za korzystanie z sieci.

Od 1 kwietnia 2022 r. wprowadzono nowy system rozliczania prosumentów, zwanego net-billing. W tym systemie, zamiast tradycyjnego rozliczenia ilościowego energii, wprowadzono rozliczenie wartościowe nadwyżek energii. Oznacza to, że prosument sprzedaje nadwyżki energii wprowadzane do sieci po cenie hurtowej, a za pobraną energię płaci standardową stawkę, tak jak pozostali odbiorcy. Po 2024 roku cena hurtowa będzie ustalana co godzinę, natomiast do tego czasu będzie ona ustalana na podstawie cen miesięcznych. Rozliczenia będą się odbywać w okresie 12 miesięcy.

Celem nowego systemu jest zachęcenie prosumentów do magazynowania energii oraz jej wykorzystywania na własne potrzeby. Dzięki temu prosument będzie mógł dostarczać energię do sieci w momentach, gdy jej ceny są wysokie, a pobierać energię z sieci, gdy ceny są niskie.

Dodatkowymi zmianami w ustawie o odnawialnych źródłach energii było wprowadzenie:

• Prosumenta wirtualnego – to odbiorca końcowy, który wytwarza energię elektryczną z odnawialnych źródeł energii na własne potrzeby, ale w miejscu innym niż miejsce dostarczania mu energii.
• Prosumenta zbiorowego – to odbiorca końcowy wytwarzający energię z odnawialnych źródeł na własne potrzeby w mikroinstalacji lub małej instalacji w budynku wielolokalowym.

Te zmiany mają na celu dostosowanie systemu prosumenckiego do nowych realiów rynkowych oraz zachęcenie obywateli do korzystania z odnawialnych źródeł energii.

4.3.3 Zakup Zielonej Energii

Zielona energia to potoczna nazwa na energię elektryczną wytwarzaną ze źródeł OZE. Mimo że termin „zielona energia” jest powszechnie używany, nie ma on jednoznacznej definicji prawnej w wielu krajach, co może prowadzić do nieporozumień wśród konsumentów, które produkty energetyczne faktycznie korzystają z odnawialnych źródeł energii i jak bardzo przyczyniają się do przejścia na bardziej ekologiczne źródła energii, a które wprowadzają w błąd promując fałszywe działania na rzecz środowiska (tzw. greenwashing). Pomoc w ocenie mogą przynieść certyfikaty, gwarancje pochodzenia, etykiety lub znaki jakości, które identyfikują ekologiczną energię elektryczną.

Do najpopularniejszych systemów potwierdzenia pochodzenia energii należą:

• Rejestr Gwarancji Pochodzenia (GoO): prowadzony przez Towarową Giełdę Energii instrument umożliwiający określenie pochodzenia energii elektrycznej (technologia i miejsce produkcji. Rejestrem objęta jest energia z OZE oraz pochodząca z wysokosprawnej kogeneracji (CHP). Służą do potwierdzenia, że energia pochodzi z odnawialnych źródeł. Każdy kraj w Europie posiada swój rejestr Gwarancji Pochodzenia, a dzięki współpracy między krajami, GoO mogą być przedmiotem handlu transgranicznego. Obrót gwarancjami pochodzeniaodbywa się na podstawie ustawy z 20 lutego 2015 o odnawialnych źródłach energii oraz ustawy z 14 grudnia 2018 o promowaniu energii elektrycznej z kogeneracji
• PPA (Power Purchase Agreements) – rodzaj umowy na dostawę energii elektrycznej zwykle zawierany między producentem a odbiorcą energii. Narzędzie to umożliwia bilansowy lub fizyczny zakup ekologicznej energii elektrycznej. Umowy PPA są wykorzystywane w szczególności przez dużych odbiorców energii elektrycznej, ze względu na ich zdolność do ograniczenia ryzyka związanego z cenami rynkowymi.

Zakup zielonej energii to nie tylko krok w kierunku ochrony środowiska, ale także sposób na wsparcie innowacji i rozwoju technologii związanych z odnawialnymi źródłami energii. Ważne jest jednak, aby konsumenci byli świadomi, co dokładnie oznacza „zielona energia” i jakie korzyści przynosi jej zakup.

4.4 Regulacje prawne o ochronie środowiska

4.4.1 Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska.

Status: akt obowiązujący, zmieniony. Aktualny stan prawny przedstawia wersja tekstu z dnia 1/12/2022 (Dz.U. 2022 poz. 2556)

Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska zastąpiła wcześniejszą ustawę z 1980 r. Jej głównym celem jest zapewnienie zrównoważonego rozwoju, który integruje działania polityczne, gospodarcze i społeczne, dbając o równowagę przyrodniczą. Ustawa reguluje zasady ochrony środowiska, w tym ustalanie warunków ochrony zasobów środowiska, warunki wprowadzania substancji lub energii do środowiska oraz koszty korzystania ze środowiska.

Ustawa składa się z siedmiu tytułów:

1. przepisy ogólne: dotyczą polityki ekologicznej, programów ochrony przyrody, informacji o stanie środowiska, zagospodarowania przestrzennego, realizacji inwestycji i edukacji ekologicznej;
2. ochrona zasobów środowiska: zawiera zasady ochrony powietrza, wód, powierzchni ziemi oraz obostrzenia dotyczące hałasu i pola elektromagnetycznego, ochrony kopalin, zwierząt i roślin,
3. przeciwdziałanie zanieczyszczeniom: reguluje zakres oddziaływania instalacji i urządzeń na środowisko oraz pozwoleń na wprowadzenie substancji do środowiska.
4. poważne awarie: określa instrumenty prawne przeciwdziałające poważnym awariom przemysłowym;
5. środki finansowo-prawne: reguluje opłaty za korzystanie ze środowiska, kary pieniężne i stawki podatków służące ochronie środowiska;
6. odpowiedzialność w ochronie środowiska: dotyczy odpowiedzialności cywilnej, karnej i administracyjnej związanej z ochroną środowiska;
7. organy administracji oraz instytucje ochrony środowiska: wymienia organy administracji do spraw ochrony środowiska oraz opisuje instytucje ochrony środowiska.

Podsumowując, niniejsza ustawa stanowi podstawowy instrument prawny w Polsce w zakresie ochrony środowiska naturalnego. Ustawa ta szczegółowo określa zasady dbałości o środowisko i warunki korzystania z jego dóbr, stawiając na pierwszym miejscu konieczność trwałego i zrównoważonego rozwoju.

4.4.1.1   Strategia ochrony powietrza w Polsce

Powietrze jest jednym z elementów środowiska naturalnego, którego ochrona należy do priorytetowych kierunków polityki państwa. Jakość powietrza zależy od zawartości zanieczyszczeń w powietrzu, czyli od ilości określonych substancji (gazowych lub stałych), które przekraczają normy zawarte w obowiązujących przepisach.

Najczęściej występujące zanieczyszczenia powietrza w Polsce to: związki siarki i azotu, dwutlenek węgla oraz drobne pyły. Zgodnie z zarządzeniami Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/50/WE z dnia 21 maja 2008 r. w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy (Dyrektywa CAFE), co roku dokonywana jest ocena jakości powietrza pod kątem jego zanieczyszczenia 12 substancjami: dwutlenkiem siarki, dwutlenkiem azotu, tlenkiem węgla, benzenem i ozonem, pyłem zawieszonym PM10 i PM2,5 oraz zanieczyszczeniami oznaczanymi w pyle PM10: ołowiem, arsenem, kadmem, niklem i benzo(a)pirenem.

Poniżej w tabeli przedstawiono poziomy dopuszczalne zanieczyszczeń w powietrzu ze względu na ochronę zdrowia ludzi i ochronę roślin, terminy ich osiągnięcia oraz okresy, dla których uśrednia się wyniki pomiarów.

Kluczowym aktem prawnym ustanawiającym strategię działania na rzecz ochrony i poprawy jakości powietrza jest Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska wraz z licznymi aktami wykonawczymi do tej ustawy.

Program Ochrony Powietrza

Głównymi dokumentami strategicznymi mające na celu poprawę jakości powietrza w Polsce na poziomie lokalnym i krajowym są Programy Ochrony Powietrza (zwane dalej „POP”).  POP są tworzone na podstawie art. 89 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska (POŚ). Coroczną oceną poziomów substancji w powietrzu w poszczególnych strefach oraz klasyfikacją tych stref w zależności od jakości powietrza zajmuje się Główny Inspektor Ochrony Środowiska (GIOŚ). Głównym celem tworzenia POP jest poprawa jakości powietrza i dotrzymanie norm jakości powietrza. Opracowanie POP opiera się na:

• klasyfikacji stref: Strefy są klasyfikowane na podstawie poziomów substancji w powietrzu. Mogą one przekraczać poziom dopuszczalny, mieścić się pomiędzy poziomem dopuszczalnym, a poziomem dopuszczalnym powiększonym o margines tolerancji, przekraczać poziom docelowy lub cel długoterminowy. Na podstawie tej klasyfikacji, strefy są podzielone na dwie główne kategorie: strefy klasy C, gdzie poziom choćby jednej substancji przekracza poziom dopuszczalny lub poziom docelowy, oraz strefy klasy A, gdzie poziomy substancji nie przekraczają tych norm.
• szczegółowym planie: POP zawierają informacje na temat przekroczeń poziomów dopuszczalnych lub docelowych substancji, podział źródeł zanieczyszczeń, scenariusze emisji na koniec realizacji programu, harmonogram działań naprawczych, szacunkowe koszty działań, wskaźniki dla planowanych działań, planowany efekt ekologiczny, podmioty odpowiedzialne za realizację działań oraz obowiązki i ograniczenia wynikające z programu.
• opracowywaniu i zatwierdzaniu POP: Po otrzymaniu wyników oceny od GIOŚ, zarządy województw mają obowiązek przygotować projekty POP. Następnie wójt, burmistrz, prezydent miasta i starosta mają miesiąc na wydanie opinii na temat projektu POP. Brak opinii w tym czasie oznacza akceptację projektu. W ostatnim etapie Sejmik województwa ma 15 miesięcy od otrzymania wyników oceny na zatwierdzenie POP w drodze uchwały.

Działania naprawcze określone w POP są wyznaczane na okres do 6 lat od wejścia w życie uchwały w sprawie POP.

Programy Ochrony Powietrza stanowią podstawowy dokument określający politykę poprawy jakości powietrza na obszarze danego województwa. Są one kluczowym narzędziem w działaniach na rzecz ochrony środowiska i zdrowia publicznego w Polsce.

4.4.2 Ustawa z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko(Dz.U. 2023 poz. 1094)

Na mocy ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko(Dz.U. 2023 poz. 1094) przedsiębiorstwa, których działalność ma negatywny wpływ na środowisko są zobowiązane do uzyskania pozwolenia środowiskowego. Pozwolenie środowiskowe to decyzja administracyjna, która pozwala na wprowadzanie do środowiska różnych substancji czy energii.

Pozwoleniami, o które muszą się ubiegać przedsiębiorstwa są:

• pozwolenie na wytwarzanie odpadów – wymagane, jeśli w związku z eksploatacją instalacji powstają odpady o masie powyżej 1 tony rocznie dla odpadów niebezpiecznych oraz 5000 ton rocznie dla pozostałych;
• pozwolenie na wprowadzanie gazów lub pyłów do atmosfery – wymagane w przypadku wszystkich instalacji emitujących jakiekolwiek substancje. Wyjątek stanowią instalacje służące badaniu, rozwojowi lub testowaniu nowych produktów lub procesów technologicznych przez nie dłużej niż dwa lata oraz emitujące substancje nie objęte poziomami dopuszczalnymi;
• pozwolenie wodnoprawne – dotyczy m.in. urządzeń wodnych służących do: ujmowania wód powierzchniowych oraz wód podziemnych, wprowadzania ścieków do wód, ziemi lub do urządzeń wodnych oraz wyloty służące do wprowadzania wody do wód, ziemi lub do urządzeń wodnych;
• pozwolenie zintegrowane – dotyczy instalacji mogących powodować duże zanieczyszczenie środowiska. Należą do nich, m.in., instalacje do wytwarzania energii i paliw, produkcji i obróbki metali, instalacje w przemyśle chemicznym, gospodarce odpadami, itd. Pozwolenie zintegrowane zastępuje pozwolenia opisane powyżej.